Nuôi tôm vùng lũ

 Ký – Dương Nguyên Vũ

Bắt đầu từ chiều mồng 2/9 trời cứ mưa tới, nằm ở nhà một đống, không mừng Quốc khánh được mà cũng không ra hồ tôm được. Thật phí. Chắc giờ này anh em ngoài Đồng Đá Bia đang liên hoan đây. 10g sáng 3/9, trời tạnh mưa bớt. Văn điện về bảo: “Ông Dương ơi! Nước lớn lắm trong ngoài đều ngấp nghé bờ các hồ rồi”. Tôi trấn an: “Nếu nguy hiểm là đêm nay cà, chứ giờ này đỉnh triều lên cao nhất nên dễ thấy ngợp. Khoảng vài giờ đồng hồ nữa nước xuống thấp, chắc ông sẽ thấy dễ chiụ hơn”.

Chiều thứ sáu. Đến ca phải ra hồ trực cho Văn về. Sáng thứ bảy trời lại ngừng mưa. Từ đằng đông, phía rừng dương bên kia sông ánh mặt trời le lói sáng quyện với ngọn lửa ửng hồng trên đầu ống khói Nhà máy lọc dầu. Vui thật. Mở con E63 kết nối GPRS, vào mạng thấy áp thấp sắp tan. Mừng quá, cưỡi xe định lên rủ cậu Quy đi uống cà phê. Ra đến ngay đầu mương nhánh, sát hồ lão Mật, thấy chú cá gì đo đỏ như chú gáy dài gần hai gang tay nhảy lên bờ cỏ. Dựng xe không kịp, cá lại bật nhảy trở lại xuống mương. Quay hú vào trong trại gọi thằng Âu mang tấm lưới chài chạy ra. Ngoài đầu cống chính, Vinh cùng lão Mật đang đứng nói chuyện gì đó thấy vậy cũng rủ nhau chạy vào xem. Bên bờ hồ Hà, thằng Tư Thẹo và Trang, lính của Hà chạy qua xem. Sau khi bố ráp đoạn mương, chài được chú cá trảnh, không phải chú cá hồi nảy, chú này nhỏ hơn, khoảng một kí hai với vài con đối cùng rô phi trồng trộng, Thằng Âu chạy qua chợ Cù Lao mua ít nấm mèo, bún, nghệ… Trưa. Sau khi cho tôm ăn cữ trưa xong, thằng Trang, thằng Tư Thẹo, thằng Vinh, và cậu Quy quây quần vào trại tưng bừng vài lít đế. Xế đến, thằng Hoài bên trại ông Chín Hưng, thằng Cường mập trên trại Quang nghe tin chạy xuống dợt tiếp một cữ nữa mừng… trời nắng.

Nói về thằng nhỏ Âu. Thằng này là con một chiến hữu dạy cùng trường với tôi hồi ở Trà Xuân cách đây hơn hai mươi năm rồi. Nó có tay sát cá. Đã vác chài ra mương là phải có cá ăn. Nó làm việc chăm chỉ, biết việc, tự tìm và thấy việc để làm. Nó biết sửa điện, biết quay máy nổ, lại biết nấu ăn nữa, chỉ trừ một cái là, trong trại không ai muốn cho nó xuống hồ xi phông đáy, bỡi lẽ do người nó ngắn quá. Cả tháng nay, kể từ ngày chở nó ra làm, lúc nào trên bếp cũng có món cá tươi ngon thường xuyên.

 Mưa vẫn hắt từng cơn trên mặt hồ. Mới ngày qua nắng hanh tí xíu, sáng nay lại mưa trở lại rồi. Áp thấp không chịu tan, cũng không chịu đi, cứ lẩn quẩn ngoài khơi vùng biển Quảng Ngãi và Quảng Nam gây mưa trên diện rộng. Các sông từ Huế trở vào Bình Định đều trên báo động một. Vùng Bình Chánh bị lụt nội đồng. Nước từ Nước Mặn, Bình Nguyên chảy xuống, nước từ Châu Tử, Mỹ Huệ, Bình Dương chảy qua, gặp lúc triều cường, nước dâng cao lăm le san mặt hồ tôm. Năm ngoái bà Ánh, chủ cho chúng tôi thuê hồ đã bị trôi tôm ước tính mấy trăm triệu đồng, ông Vũ trên vùng trên, hồ cát cũng bị trôi mấy trăm, nên vừa rồi đang lúc gía tôm hạ thấp mà ông Vũ đành phải phải xuất tôm bán sớm, thu dọn về Đức Phổ để nghỉ qua mùa lũ.

Trưa hôm sau, chủ nhật, dưới trời mưa tầm tã cuả áp thấp gần bờ, Hà thu hồ thứ hai. Mới có thông tin từ hồ Vinh truyền xuống, tôm hồ Hà thiếu ba mươi kí lô đầy bốn tấn bảy.  Quá vui. Thằng Hà quá già dặn. Xe đá đã đến hồ rồi mà tư thương còn ép một giá tôm. Thằng Hà bảo không bán mà lại còn muốn chơi đẹp trả lại tiền xe đá lạnh cho chủ mua đi về. Nói vậy, nhưng rồi hai bên cũng thuận mua vừa bán, vì dạo này thị trường đang hút mặt hàng tôm lớn. Tôm cỡ dưới 70con/kg ở các hồ Quảng Ngãi rất hiếm. Hồ thằng Hà là hồ bạt nuôi tôm trên cát. Vụ này, thằng Hà thả toàn giống CP, nên mới hai tháng hai mươi mốt ngày, mà tôm 69 con/kg giá bán là 53.500 đồng. Chiều, khi việc buôn bán kết thúc, Hà có cho Tư Thẹo xuống mời lên trại chơi. Tư Thẹo bảo: “Chú ngồi lên xe cháu chở đi luôn”. Không lên phải hứa lèo sẽ lên sau. “Hôm nay phải thật tỉnh táo mới được. Chắc Hà cũng thông cảm. Thứ nhất là mưa to, lạnh và nhớp, thứ hai là cần phải để sức ứng chiến với cơn áp thấp nhiệt đới dai dẳng này”.

Tình hình thời tiết hơi ổn. Sáng sớm thứ hai phải về đi làm. Đang làm việc nhà nước mà làm thêm nghề nuôi tôm cũng khá vất vả. Đã biết trước mà bước cũng không qua. Ai mà ham gì cái nghề bạc bẽo này đâu. Do ông Nguyễn, bạn chúng tôi nức nô, nghe bà Thuý, cũng bạn chúng tôi làm ở Trung tâm giống thuỷ sản tỉnh giới thiệu có người cho thuê hồ nuôi tôm thì hối lấy hối để. Ổng làm như nuôi tôm là chuyện chơi. Trong khi không hiểu biết một tí kỹ thuật gì, ổng bảo, bốn cặp vợ chồng hùn vốn thuê một cái hồ để có cớ lai rai đi chơi. Sáng mùng 8/3, sau khi uống cà phê xong, bốn cặp gồm vợ chồng ông Hạnh, vợ chồng ông Văn, vợ chồng bà Thuý và vợ chồng tôi phóng xe ra nhà bà Ánh ở Bình Long luôn. Gặp bà Ánh, vợ ông Thanh Jet cũng đang cần cho thuê hồ nên hai bên làm việc với nhau cũng dễ dàng. Sau khi thỏa thuận thuê bốn cái hồ ở vùng lấy nước thuỷ triều tự nhiên, kèm cả tài sản gồm nhà kho, mô tơ điện, máy móc, … chúng tôi hẹn ngày chồng tiền, nhận tài sản bắt tay sản xuất cho kịp thời vụ. Đã vậy, sau đó chúng tôi còn thuê thêm Hợp tác xã một hồ nữa. Nói vậy nhưng khi lao vào nghề nuôi tôm, mặt ổng xanh như đít nhái, sợ đủ thứ, hết nghĩ đến chuyện chơi nữa. Mới hết một vụ mà vợ chồng ổng đã bỏ cuộc giữa chừng để lại cái nghiệp chướng này cho ba cặp bạn bè còn lại.

Mấy ngày sau trời trở mưa lớn, Văn lại điện cho tôi. Văn bảo, “Ông hội ý với bà Thuý để bán hai hồ tôm lớn trước cho rồi, lỡ lụt có trôi thì cũng còn chút ít gì trong tay”. Thuý thì bối rối vì đang lo hậu sự cho ông già, không quyết định gì được. Vì thường xuyên lên mạng internet bằng điện thoại di động để truy cập diễn biến áp thấp nhiệt đới nên tôi điềm tĩnh hơn một tí, lại trấn an Văn: “Ông bình tĩnh, nếu thấy tình thế nguy cấp thì hãy chạy vào xóm É mà thuê năm, ba người ra đổ đất vào bao đắp bờ lại”. Đêm đó, nước sang qua bờ mương xả vào hồ thứ hai, hồ thứ ba. Văn cùng ba anh em công nhân đổ đất vào bao chèn bờ. Chủ quan là chết. Nước lũ sông Trà Bồng hoặc thuỷ triều lên xuống còn có thể theo dõi được. Nhưng bất ngờ là nước ruộng từ Bàu Chuốt bị vỡ bờ tràn xuống Đồng Đá Bia, sém trôi năm hồ tôm trị giá trên nữa tỷ bạc. “Tháng bảy nước nhảy lên bờ” mà, nếu mưa khoảng vài giờ đồng hồ nữa chắc chắn, năm hồ tôm của chúng tôi sẽ không còn gì.

Khu vực nuôi tôm Đồng Đá Bia có tổng diện tích gần 25 ha, đến đầu năm nay hầu như không còn hồ trống. Trong đó, chỉ hơn 10 ha của Hợp tác xã Dich vụ nuôi trồng thuỷ sản Bình Chánh là được Nhà nước hỗ trợ xây dựng các hạng mục hạ tầng chính như hệ thống cấp, thoát nước và điện, còn ngoài ra, người dân muốn nuôi tôm phải bỏ tiền ra đầu tư xây hồ, lót bạt… Đây cũng là khu vực nuôi tôm vùng triều, nước lấy từ tự nhiên nên có nhiều rủi ro như thiếu nước, nguồn nước ô nhiễm, tôm giống không chuẩn, và nhất là thiên tai lũ lụt bất ngờ. Đó. Gần đến mồng mười tháng tám âm lịch, ngày mà nôi quy Hợp tác xã quy định sẽ mở cống để nước ra vào tự do, ai nấy cũng đều lo thu hoạch để dọn dẹp tránh mùa lũ. Trễ như chúng tôi, cách đây một tuần đã bán được hai hồ hơn sáu tấn tôm. Nhưng ở đây lác đác còn vài hồ vẫn chưa chịu bán. Phần thì có chủ hồ là người địa phương chủ quan cho rằng nếu có thời tiết bất thường vẫn thu bán kịp, phần thì có hồ tôm chưa đủ lớn (do thả vụ 3 !?) bán non rẻ tiền thì tiếc nên ráng vài ba ngày nữa để tôm lên cấp được giá.

Chiều thứ sáu, 25/10 thành phố Quảng Ngãi mưa to. Chuẩn bị đi ra hồ, thấy vậy nên tôi lên mạng để lấy thông tin thời tiết và lịch thuỷ triều. Trang web của Trung tâm dự báo khí tượng thuỷ văn Trung ương báo có thời tiết nguy hiểm, thông báo bão xa. Tôi điện thoại cho Thuý bàn chuyện bán tôm, bà Thuý cũng đang lên mạng, cho rằng trời nắng đẹp chưa muốn bán. Tối thứ bảy, ở ngoài hồ, lên mạng thấy bão đã được đánh số 9 tôi lại gọi về cho Thuý và Văn hối bán ba hồ tôm còn lại. Ai đời, trong tình thế nguy hiểm, thường người ta lấy khả năng xấu nhất có thể xảy ra để phòng tránh rủi ro, ngược lại, trong lúc lẽ ra nên nghiên cứu tham khảo về khả năng ảnh hưởng xấu của bão lại không làm, mấy vị ở nhà lại đi tìm trang web khác để tìm cho được thông tin thời tiết 10 ngày nắng đẹp.  Vì không tin là bão ảnh hưởng đến Quảng Ngãi mà mấy ông bà lần lữa không tìm người để bán tôm. Sau vài lời căng thẳng qua điện thoại, bà Thuý mới miễn cưỡng gọi thử hai chủ mua, nhưng đều bị từ chối. Một ngày chủ nhật nóng ruột vì bão ngày càng tới gần. Tối đến, trong khi mưa to, gió lớn thì nhận được điện thoại của Văn thông báo ngày mai bán tôm. Đêm đó, trong trại không ai ngủ được vì phải ứng cứu dàn sục khí bị gãy do gió giật, phải quay máy nổ vì điện cúp, phần sợ nước tràn bờ hồ.

Trong những cơn gió giật sáng thứ hai 28/10, tôi phải về thành phố để đi làm để lại bã xã chỉ huy anh em công nhân và chờ anh em trong nhà ra xuất tôm bán. Một ngày những cư dân còn lại của làng tôm Đồng Đá Bia phải vật lộn với gió mưa để giúp chúng tôi xuất bán ba hồ tôm. Đến lúc này rồi mà bà Thuý vẫn chưa tin là bão đã đến Quảng Ngãi. Hôm đó, nước trong hồ cao ngập cổ, không xả ra mương được, không có điện, máy nổ bơm không đủ công suất. Lẽ ra, ba hồ còn laị phải được 5 tấn tôm cỡ 100con/kg, 2,5 tấn tôm cỡ trên 120con/kg. Nếu bán gía 40ngàn/kg/100con ước tính phải thu được hơn 300 triệu, nhưng vì thu hoạch chạy bão số 9, Ketsana nên chỉ bắt được 6 tấn tôm bán được hơn 230 triệu đồng. Bắt không hết, còn hơn một tấn tôm qua hôm sau bão đến, lũ cao vài mét, trong trại, nước cuốn phăng tất cả ra sông trừ hai vợ chồng Văn và hai công nhân là Khôi và Âu nhờ vài người địa phương dìu thoát chạy kịp thời, mặc dù phải tá túc và di tản qua bốn nhà bà con xóm Bù Bèo và cuối cùng phải ra ngoài đổng cát với những cây Lỗ đầu. Còn tay Kiên chủ quan không chịu chạy, mắc kẹt tại trại ông Chín Hưng, cuối cùng phải bu theo đường dây điện bơi leo lên cây trính trại lão Mật sống một đêm một ngày nhờ một gói mì ăn liền và một nắm gạo sống.

Không riêng tay Kiên, trong cơn bão số 9, ở Đồng đá Bia nhiều người đến giờ này vẫn còn xanh mặt. Người thì không tin mình lại sống sót, người thì cho mạng số mình lớn. Như vợ chồng Bốn Sơn, công nhân trại Quang lớn, tối hôm đó, thấy nước lớn định bỏ trại về nhà nhưng vì có vợ chồng Văn và ba anh công nhân đến tá túc nên phải ở lại qua đêm. Sáng sau, khi bão lớn, sóng to, nước dâng nhanh chồng phải cõng vợ bu hàng rào lưới B40 chìm trong biển nước mênh mông cả buổi để dò đường về nhà với con. Rồi thầy trò ông Chín Hưng, nửa đêm hôm đó phải bỏ mặc trại mạc, xe cộ cho nước cuốn trôi xuống sông mà chạy lấy thân về làng.

Sau cơn bão, ra đến Đồng Đá Bia, một cảnh tượng hãi hùng. Hơn hai mươi kho trại của dân nuôi tôm nay còn đúng bốn cái. Buồn nhất là Út Huệ vừa mất hai tấn tôm vừa sập nhà trôi xe máy, ti vi, cùng nhiều đồ gia dụng… Lão Binh, rồi nào là Cao, là Lành, chú Sáu Toa, Hai Ảnh, Quang nhỏ trôi không biết bao nhiêu tấn tôm hơn hai tháng tuổi. Trại chúng tôi không bị sập nhưng bị trôi gần hai tấn thức ăn của tôm, mấy chục bao hoá chất, thuốc men và cả tấn tôm tổng trị giá cả trăm triệu đồng. Ít thiệt hại nhất như lão Mật, thằng Hà, tuy đã thu bán hết tôm rồi nhưng trại cũng phải bị tốc mái, ngập máy, hồ lở bờ, trôi bạt tốn phải hàng chục triệu đồng để khôi phục lại.

Diện tích mỗi hồ nuôi tôm ở Đồng đá Bia bình quân là 3.000m2, thả nuôi được khoảng ba mươi vạn giống tôm thẻ chân trắng, nếu thuận buồm xuôi gió sau ba tháng nuôi thu lãi khoảng 30 triệu đồng. Có con tôm dân Bình Chánh nhiều người bỏ nghề câu mực nuôi tôm đổi đời. Thế nhưng, chẵng ai dám nói nuôi tôm thẻ chân trắng là dễ, cũng không ai nói nuôi tôm là khó. Có ăn, có ngủ, có thức với con tôm trắng mới biết con tôm trắng nhõng nhẽo biết chừng nào. Khi tôm lớn, chừng tháng thứ hai, có khi ta phải trắng mắt, trắng đêm với tôm. Chưa nói tới thời tiết bất thường như bão lũ, khi môi trường hồ thay đổi bất thường, hay sự cố máy móc xảy ra, nếu đêm không trắng mắt có khi chỉ một đêm đó là trắng tay.

Ông Nguyễn Văn Hưng – Chủ nhiệm Hợp tác xã nuôi trồng thủy sản Bình Chánh tâm sự: “Từ khi có dự án nuôi trồng thuỷ sản Đồng Đá Bia (năm 2006) , chưa năm nào vùng Đồng Đá Bia, Bình Chánh được mùa như năm nay, nhưng vừa rồi cơn bão số chín gây lụt “ông trời” đã lấy lại một phần. Đê vỡ, cống hư, hồ lỡ, tài sản trôi. Lệ phí thu không được, nguồn hỗ trợ từ các cơ quan hữu quan không có. Tuy chưa ai trắng tay nhưng nỗi buồn vẫn man mác trong lòng nhiều người”.

Mùa Trung thu 2009

Dương Nguyên Vũ